Skip to content

Pháp luật bảo vệ người tiêu dùng ở Việt Nam (Consumer Protection Law in Vietnam)

May 22, 2011
Pháp luật bảo vệ người tiêu dùng ở Việt Nam
Cho tới rất gần đây, nền tảng của pháp luật bảo vệ người tiêu dùng ở Việt Nam là Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được Ủy ban thường vụ Quốc hội thông qua ngày 17/4/1999 sau hơn 5 năm nằm trong chương trình dự kiến. Pháp lệnh này có hiệu lực từ ngày 1/10/1999.
Ra đời trong những năm nền kinh tế đang chuyển đổi từ mô thức kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường, có lẽ do kinh nghiệm lập pháp về bảo vệ người tiêu dùng còn đơn sơ, Pháp lệnh chỉ có vỏn vẹ 30 điều. Chính vì thế, không ngạc nhiên khi Pháp lệnh phải chờ các văn bản hướng dẫn của Chính phủ để được “cụ thể hóa” và thực thi. Nghị định 69/2001/NĐ-CP ngày 2/10/2001 và sau đó là Nghị định 55/2008/NĐ-CP ngày 14/4/2008 là các ví dụ điển hình. Giống như nhiều văn bản pháp luật khác, Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng “được” “bao vây” bởi một hệ thống các văn bản có liên quan như Bộ luật dân sự (1995, 2005), Luật Thương mại (1997, 2005), Pháp lệnh quảng cáo năm 2001, Pháp lệnh giá năm 2002, Luật Cạnh tranh năm 2004, Pháp lệnh chất lượng hàng hóa (1990, 1999), Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2007, Pháp lệnh vệ sinh an toàn thực phẩm năm 2003, Luật an toàn thực phẩm năm 2010. Rất tiếc, sự “bao vây” này đôi khi đi kèm với những sự “va chạm” làm giảm hiệu quả thi hành của các văn bản vừa nêu.  Pháp lệnh bảo vệ người tiêu dùng và ngay cả các Nghị định hướng dẫn thi hành của nó cũng khá “nổi tiếng” với nhược điểm chung của nhiều văn bản pháp luật ở Việt Nam là: thiếu tính quy phạm, mang nặng tính tuyên ngôn, khẩu hiệu, không lấy đối tượng phục vụ làm trung tâm để thiết kế quy phạm.
Trong bối cảnh, tư duy pháp lý ở Việt Nam vẫn đặt niềm tin chủ đạo vào sự “quản lý nhà nước” nhằm mang lại sự “bảo vệ” cho người tiêu dùng, hệ thống cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam (mà thường được gọi là cơ quan “quản lý nhà nước” về bảo vệ người tiêu dùng) khá đồ sộ và phức tạp. Với triết lý “người người bảo vệ người tiêu dùng, ngành ngành bảo vệ người tiêu dùng,” trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng được giao cho hầu hết tất cả các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị. Thật tiếc, trong khi hiệu quả bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng còn xa mới đáp ứng được yêu cầu, thì sự va chạm giữa một số cơ quan có liên quan về thẩm quyền và địa hạt được “bảo vệ người tiêu dùng” lại là vấn đề tồn tại khá dai dẳng dù lúc ẩn, lúc hiện. Mặc dù vậy, qua một lần cơ cấu lại chức năng của các cơ quan trong chính phủ, nhiệm vụ “quản lý” nhà nước về bảo vệ người tiêu dùng đã được dịch chuyển từ Bộ Khoa học và Công nghệ sang Bộ Công Thương từ năm 2004. Hiện tại, Cục quản lý cạnh tranh – Bộ Công Thương được coi là đơn vị chủ đạo trong việc thực thi pháp luật bảo vệ người tiêu dùng ở Việt Nam.
Qua hơn hơn 10 năm thực thi Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, kết quả thực tế cho thấy, Pháp lệnh thường được người tiêu dùng xếp ở vùng “quên” chứ không phải ở vùng “nhớ”.
Để cải thiện tình hình, Việt Nam đã nỗ lực xây dựng và ban hành Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Đạo luật này đã được Quốc hội thông qua ngày 17/11/2011 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2011. Liệu đạo luật này có cải thiện được tình hình. Bản thân nó có mang lại lợi ích thiết thực để người tiêu dùng và các chủ thể có liên quan đưa vào vùng “nhớ” thay vì vùng “quên”. Những thách thức trước mặt, chắc chắn sẽ là không nhỏ.
Có lẽ, các cơ quan có thẩm quyền ở Việt Nam khó có thể giải được bài toán mình đang đối mặt trong việc bảo vệ người tiêu dùng nếu không trả lời được những vấn đề cơ bản dưới đây:
Những rào cản nào đang tồn tại làm cho pháp luật bảo vệ người tiêu dùng chưa mang lại những kết quả mà xã hội kỳ vọng? Đó là rào cản về nhận thức xã hội, về tâm lý, về nguồn lực, về kinh nghiệm, về kỹ năng hay còn rào cản nào khác?
Động lực nào thúc đẩy việc thực thi pháp luật bảo vệ người tiêu dùng thật tốt? Áp lực từ xã hội (người tiêu dùng, báo chí, dư luận, hay từ chính doanh nghiệp làm ăn chân chính) hay lòng nhân từ của nhà nước và những người làm công tác thực thi?
Điều kiện nào để việc thực thi pháp luật bảo vệ người tiêu dùng một cách hiệu quả? Liệu tính minh bạch trong quá trình thực thi luật cũng như trách nhiệm giải trình của các cơ quan thực thi có liên quan gì tới hiệu quả thực thi của luật này không?
Đo lường hiệu quả điều chỉnh của pháp luật bảo vệ người tiêu dùng bằng tiêu chí và cách thức nào?
Tại sao Luật Bảo vệ người tiêu dùng lại phải có cụm từ “quản lý nhà nước” về bảo vệ người tiêu dùng thay vì chỉ đơn giản là “bảo vệ người tiêu dùng”? “Quản lý nhà nước về bảo vệ người tiêu dùng để đảm bảo lợi ích của ai? Liệu giữa các ngành, lĩnh vực khác nhau trong nền kinh tế thì mức độ “nương tay” trong áp dụng pháp luật bảo vệ người tiêu dùng cũng nên có sự khác nhau không?
Người tiêu dùng, hội bảo vệ người tiêu dùng và các hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng có vai trò như thế nào trong việc thực thi Luật Bảo vệ người tiêu dùng?
Tòa án liệu có vai trò gì trong việc thực thi pháp luật bảo vệ người tiêu dùng không? Nếu có, vai trò đó nên ra sao?
Liệu có thể mở rộng vai trò của luật dân sự hoặc luật hình sự phục vụ yêu cầu bảo vệ người tiêu dùng không?
Làm sao biến hoạt động “quản lý nhà nước về bảo vệ người tiêu dùng” thành hoạt động “phục vụ” người tiêu dùng một cách hiệu quả nhất?
Và v.v.
Phụ lục
Các văn bản liên quan tới công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có thể truy cập tại website của Cục quản lý cạnh tranh (http://www.qlct.gov.vn/Web/Zone.aspx?zoneid=136&lang=vi-VN), cơ sở dữ liệu luật của Quốc hội (http://vietlaw.gov.vn/LAWNET/) hoặc của Bộ Tư pháp (http://vbqppl.moj.gov.vn/pages/vbpq.aspx).

From → Uncategorized

Leave a Comment

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: